Persbericht

Plaats van de Nederlandse Orgel Federatie binnen het Amsterdamse Tuschinski-theater!

Sinds de oprichting in 1970 geniet de Nederlandse Orgel Feratie al een geriefelijk onderkomen in Tuschinski te Amsterdam. Laat ik ons eerst even voorstellen; de Nederlandse Orgel Federatie is een vereniging die zich bezighoudt met het onderhoud en speelbaar houden van de, nog weinige in ons land overgebleven, theater-orgels die in de volksmond ook wel cinema- of bioscoop-orgels genoemd worden. Al sind de uitvinding van de film, op het heden ten dage nog geldende 35 mm formaat in 1895, was men van mening dat er bij het kijken naar de, in die tijd zeker, schokkerige beelden (de film werd op een lagere snelheid afgedraaid en niet zoals nu op 24 beelden per seconde) bij een ratelende projector iets ontbrak: namelijk geluid.

De techniek was in die tijd nog niet zo ver dat er muziek of stemmen aan de film toegevoegd konden worden maar het was natuurlijk wel mogelijk allerlei geluiden te produceren die overeen kwamen met hetgeen men op het doek zag. Het was niet nieuw dat men muziek combineerde met allerlei effecten denk maar eens aan de Ouverture Waterloo. Bij de film gebeurde het ook wel dat deze begeleid werd door een orkest doch meestentijds was het toch een pianist met aan zijn zijde een zogenaamde explicateur die met een tafel vol attributen zoals klapperpistolen, trommels, toeters en bellen alsmede vogelfuitjes en ook wel dingen uit de jacht zoals toetertjes die ganzen of eenden nadeden de film een levendig karakter gaven. In Nederland was de heer Max Nabarro een autoriteit op dat gebied en hij vertoonde, ook nog vele jaren na de uitvinding van de geluidsfilm, zijn kunsten. Dat er muziek bij een film of televisie-uitzending zit is heden ten dage nog steeds het geval ondanks het misschien een weinig onnatuurlijk voorkomt want niemand hoort als hij moederziel allen op de Mookerhei zit opeens violen spelen maar tegenwoordig hoor je zelfs bij inderviews een achtergrondmuziekje.

Gelijk komt nu de functie van het theater-orgel aan de orde. De Engelsman Robert Hope Jones vond het theater-orgel uit dat al die functies van de explicateur overnam. Hij was min of meer ook de uitvinder van de electro-pneumatische tractie en het unit-systeem waardoor er veel minder pijpen dan in een kerkorgel noodzakelijk waren. Ook zou een teveel sacrale klank misschien gelovigen in het verkeerde keelgat te zijn geschoten en daarom ontwierp hij ook een aparte stem voor het orgel namelijk de Tibia Clausa die milder was dan het veel scherpere fluit-register.
Het theater-orgel werd verder ook uitgerust met tremulanten hetgeen bij de Amsterdammers het synoniem van "bibberasie-orgel voor een bioscoop-orgel deed ontstaan. Eveneens werden de andere stemmen, Tuschinski heeft naast de Tibia ook nog 9 andere stemmen te weten: Fluit, Vox Humana, Diapason, Salicionaal, Trompet, Clarinet, Viola,Celeste en Tuba (tezamen 772 pijpen varierend van potloodformaat tot pijpen van respectabele lengte en dikte) ook meer zangerig geïntoneerd. Ook zijn er o.a. echte trommels, klokkenspel, xylofoon, buisklokken,

vibrafoon ( die ook strak, als metallofoon, gespeeld kan worden) en alle effecten van castagnetten, sleebellen, horsehoofs, surf, vogeltjes, bekkens, claxons, deurbellen, zoemers, stoomfluiten en nog verschillende anderen. Het orgel is een combinatie van een gedeelte WurliTzer en Strunk die het orgel in de veertiger jaren uitbreidde van 6 naar 10 stemmen Zelfs na de uitvinding van de geluidsfilm waarvan als eerste in de meeste gevallen deze wordt toegeschreven aan de film "The Jazz Singer" met Al Jolson in 1927 was in 1926 de film "Don Juan" met John Barrymore eigenlijk de allereerste. Deze films beschikten nog niet over het geluidsspoor zoals dat nu de filmrol staat doch stonden op een 16" (40 cm) en later 12" (30 cm) plaat die, om enige synchroniteit te krijgen, aangedreven werd door de motor van de filmprojector. Met dit systeem, het zogenaamde "Vitaphone-systeem", werden door Warner Bros in die tijd zijn films uitgerust. De uitvinding van de geluidsfilm was wel een reden dat veel gevierde acteurs en actrices hun congé kregen vanwege het afschuwelijke stemgeluid dat ze produceerden! Ook geruime tijd nadat de films niet meer begeleid behoefden te worden bleef het theater-orgel, zeker in Tuschinski, nog lange tijd in gebruik.

Het was namelijk zo dat in die tijd de bioscoopbezoeker ,bij de inloop van de zaal, aangenaam verwelkomd werd door prachtige melodieën die het orgel ten gehore bracht. Daar er in Tuschinski ook altijd nog een act, tussen het nieuws en de voorfilm, op het toneel was diende het orgel ook voor de begeleiding daarvan. Helemaal knap was het dat de organist, aan het einde van de inloop, het licht op de speeltafel dimde en zijn muziek helemaal naadloos liet overgaan in de beginmuziek van de film. Zoals u ziet ging je toen niet even een "bioscoopje"pikken maar ging je echt even uit. Je hoefde niet eens dingen voor de kinderen te regelen omdat Tuschinski ook over een eigen créche beschikte. Bezoekers met een logeplaats konden eveneens, middels een drukbelletje, drank en versnaperingen bestellen. Kortom een hele avond genieten!
Onder die genieters waren ook een aantal mensen die later de Nederlandse Orgel Federatie zouden oprichten. Zij waren van mening dat een dergelijk fenomeen, ook voor het nageslacht, behouden diende te blijven. In het begin werden zij daarom sluiks via de achteringang het theater ingeloodst als de toenmalige organist Jan Mekkes zijn programma voor de volgende film aan het instuderen was.
Later, na de oprichting, werd een overeenkomst met Tuschinski gesloten dat de Nederlandse Orgel Federatie een negental concerten per jaar mocht geven die als tegenprestatie de zorg en het onderhoud voor zijn rekening nam. Een en ander is nog steeds het geval en wij zijn er trots op u allen een prachtig, herboren theater-orgel te mogen tonen dat, naar het zich laat aanzien, in de toekomst weer gebruikt zal gaan worden voor talloze evenementen waaronder concerten met gerenommeerde organisten en de begeleiding van zwijgende of stille film dus beslist geen "stomme"films!

 

 

Vertalen

Dutch French German Italian Spanish